Javier Moro elkarrizketatuko du Ylenia Benitok, eta idazle madrildarraren lana aztertuko du, bere literatura-lanak ingurumenean eta gizartean izan duen garrantzia erakutsiz

Javier Moro (Madril, 1955) Espainiako literaturaren egile maiteenetako bat da. Planeta 2011 saria irabazi zuen “El Imperio eres tú-rengatik”, Brasilgo nazioaren sorkuntzaren epopeiak, eta 2018an Udaberri Saria irabazi zuen “Mi Pecado-rengatik”, Conchita Montenegro aktorearen eta Leslie Howard-en arteko maitasun-harremana. A flor de piel (2015) liburuan, Espainiaren historiako gertaera ahaztua eta haren pertsonaiak kontatzen dituena, besteak beste, Isabel Zendal, historiako nazioarteko misioan lehen erizaina izan zena, eta autoreak ahanzturatik erreskatatu zuena, pandemiarekin gaurkotasunera itzuli dela eta azken urtean beste sei edizio egin direla. Argitaratu berri du “A prueba de fuego”, Rafael Guastavinoren istorioa, ‘El arquitecto de Nueva York’, New York Timesek zehaztu bezala.

“La pasión india” (Seix Barral, 2005) eleberria, Kapurthalako maharajarekin ezkondu zen dantzari espainiarraren istorioa, azken urteetako kritika eta salmenta arrakastatsuenetako bat izan da. 2008an Sonia Gandhi eta Nehru familiaren “El sari rojo” (Seix Barral) argitaratu zuen, Indian eztabaida sortu eta bi milioi irakurleren interesa piztu zuen liburua.

Gizarte eta ingurumen aldetik eduki handia duten liburuak ere idatzi ditu, benetako gertaeretan inspiratuak, hala nola “Senderos de libertad” (Seix Barral, 1992), Chico Mendes kaukeroaren saga Amazonian;” El pie de Jaipur” (Seix Barral, 1995), tragedia handietatik bizirik atera diren bi emakumeren arteko adiskidetasun-istorioa, “Las montes de Buda” (Seix Barral, 1998), bi erlijioso tibetarren epopeia Dalai Lamaren bila, eta “Era medianoche en Bhopal” (2001), historiako industria-hondamendi handienetako bat irudikatzen duena, Dominique Lapierrerekin lankidetzan idatzia eta 2002ko Christopher Award-en irabazlea.

Gaztetatik, Javier Morok prentsa-hedabide nazional eta atzerritarretan kolaboratu izan du, baita zinemako gidoietan eta dokumentaletan ere (“Valentina”ren gidoilari eta ekoizle izan zen Anthony Quinn eta Jorge Sanzekin).

Ylenia Benito Morán (Irun, 1985) lanbideko eta bokazioko kazetaria da. Hainbat komunikabidetan lan egin du: telebistan, prentsan eta irratian, tokiko gaurkotasunak eta mota guztietako gai eta ekitaldi kulturalak eztaliz, batez ere zineman eta literaturan.

Hizlariak:

  • Fernando Valladares: “Biodibertsitatearen krisiak zer dakarren eta zer irabazten dugun, leheneratzen badugu”
  • Carles Castell: “Naturguneek GJHak lortzeko eta lurralde-paradigma berrian duten zeregina”
  • Rosa M. Calaf: “Kazetaritza zorrotza eta independentea behar da ingurumen krisiari aurre egiteko kazeritza zorrotz eta independentearen beharra”

Planeta Bizia txostena WWFren argitalpena da, eta bi urtetik behin munduko biodibertsitatearen joerak eta planetako osasuna aztertzen ditu. 2020ko txostenak zientifikoki egiaztatzen du giza jarduera planetako sistema naturaletara mugan eramaten ari dela. Txostenaren arabera, planetako biodibertsitatea izugarri jaitsi da:% 68 1970etik. Gure osasuna naturaren araberakoa da.

Testuinguru horretan, hain zuzen ere, GJH Garapen Jasangarriko Helburuak gure gizarteak gaur egun duen erronkarik handienari aurre egiteko aukera baliotsua, hau da, ingurumen-krisia geldiaraztea. Egoera larrian gaudenez, ezinbestekoa da denon premia, konpromisoa eta laguntza aurrera egiteko. Diziplina desberdinak, baina osagarriak, hala nola ekonomia, gizartea eta ingurumena, izan behar dira ongizatearen bidean gidatuko gaituzten ardatz nagusiak.

Fernando Valladares biologian doktorea da, Ikerketa Zientifikoen Kontseilu Goreneko ikertzailea eta Madrilgo Rey Juan Carlos Unibertsitatean irakasle elkartua. Izen handiko zientzialaria da, eta ikerketa ugari egin ditu biodibertsitatearen zereginari eta klima-aldaketak eta giza jarduerak ekosistemetan dituzten inpaktuei buruz. 2021ean Jaume I saria jaso zuen, Ingurumenaren babesa kategorian.

Carles Castell biologia-zientzietan doktorea da (ekologia espezialitatea) UABen. Hamar urtez, Mediterraneoko ekosistemek perturbazioen aurrean duten dinamikari buruzko ikertzailea izan zen. Ondoren, natur ondarea planifikatu, kudeatu, jarraitu eta ikertzeko programak garatu ditu Bartzelonako Diputazioko Naturguneen Alorrean. Parkeen Europako Federazioaren Espainiako Ataleko lehendakaria izan da. Gaur egun, Bartzelonako Diputazioko Klima Ekintza Saileko ingurumen-programen eta -ekintzen segimenduaren arduraduna da.

Rosa María Calaf, zuzenbidean eta kazetaritzan lizentziatua eta 1970etik RTVEn, korrespontsala izan da Estatu Batuetan, Sobietar Batasunean eta Errusian, Hego Amerikan, Italian eta Vatikanoan, Asia Pazifikoan eta Txinan. 183 herrialde bisitatu ditu, eta azken lau hamarkadetako historia osatu duten gertaerak azaldu ditu, lehen pertsonan aldaketak eta eredu-aldaketak bizi izan baitituzte.

Ikastaro honen bidez, emakumeek munduan egindako irudikapenak ezagutuko ditugu. Mendeetan zehar, bidaia debekatuta egon da haientzat, eta haien ahots eta begiradarik gabe, geografia batzuk ikusezinak geratu dira. Bidaiarien testu eta irudien bidez, gogoeta egingo dugu emakumeak naturan, paisaian eta, azken finean, aldaketa globalean duen inplikazioaz hausnartuko dugu.

 

– Bidaia eta emakumea. Mugikortasun debekatua, mugikortasun galdua.

– Emakumeak emakumeaz hitz egiten du. Mary Pierrepoint (Lady Mary Wortley Montagu)

– Munduaren amaiera eta identitatearen bilaketa. Annemarie Schwarzenbach.

– Hiriko paisaia eta sororizazioa. Vivian Gornick.

– Nola bidaiatu eta idatzi gaur.

Patricia Almarcegui idazlea eta literatura konparatuko irakaslea da. Literaturaren Estetikan eta Kultura Azterketetan oinarritzen da haren ikerketa. Irakasle gonbidatua izan da The American University of Cairon eta Sorbonen, Paris. Ikerketa-egonaldiak egin ditu Columbiako Unibertsitateko Literatura Konparatu eta Soziologiako Institutuan, New Yorken. Hona hemen liburuetako batzuk: “Ali Bey y los viajeros europeos a Oriente”,” El sentido del viaje” (Fray Luis de León 2. saiakera-saria), “El pintor y la viajera” (frantseserako eta perserako itzulpena), “Una viajera por Asia Centra”l, “Conocer Irán”, “La memoria del cuerpo” eta “Los mitos del viaje” (hamar urte baino gehiagoko bidaiari buruzko hausnarketa). Kolaboratzailea da, besteak beste, eldiario.es, ABC, La Vanguardia eta El País egunkarietako kultura-gehigarria. Shiratzen bizitzearen ondorioz, arte garaikidearen eta poesiaren proiektua ere idatzi zuen: “El murmullo de la tumba de Hafez” (poetaren hilobian aurkeztua, Shiraz, Matadero eta Casa Araben). Argitaratu berri du, “Cuadernos perdidos de Japón” (Candaya, 3. edizioa), frantsesera laster itzulita.

*Mintegia gazteleraz izango da

Brahmsek Brême hirian idatzi zuen “Requiem alemana”, 1868ko apirilean, bere ibilbidea punturik gore-nean zegoenean. Hala, Brahmsen garaikideek, gerora bizirik zeuden musikagileen artean garrantzitsuene-takotzat jo zutenek, haren garaipen gisa hartu zuten lan hau.
Hasiera batean hileta-lan baten proiektua zena bere aholkulari eta lagun Robert Schumannen heriotza-rekin jaio zen 1856an, baina Requiemaren konposaketa-lana, berez, bere ama hil ostean hasi zen, 1865ko apirilean.
Obra osatzen duten alemanezko 7 zatiak Brahmsek berak atera zituen Luteroren bibliatik, egunero-egunero irakurtzen zuen testutik, hain zuzen. Hala ere, ez da hileta-elizkizunetarako erabiltzen, ez baitu liturgiaren esaldirik barne hartzen; genero bitxia da: hileta-kantata barrokoa, Schutzek eta Bachek ilus-tratu zutena (Actus tragicus).
Pertsona sufritua da obraren bihotzean dagoena eta ez sinesmen absolutuaren baieztapena.
Latinezko liturgia katolikoa hildakoen otoitzetik hasten den bitartean “jauna emaiezu betirako atsede-na”, Requiem alemaniarra bizidunen gain oinarritzen da: “Bedeinkatua izan bedi bere mina, utzi lasaitua har dezaten…;”. Bihotzak hartzen du leku nagusia, eta bihotza da Brahmsen printzipio gizatiar eta uni-bertsalak iragartzen dituena.
Bakarlariek noizean behin hartzen dute parte: patuaren aurrean irrikaz dagoen gizona irudikatzen du baritonoak; sopranoak, aldiz, barealdia: lurreko existentziaren amaierak, beldurra izatetik urrun, bakea dakar, eta kezka guztien askapena.
“Londresko” bertsio hau, koru, bakarlari eta pianoarentzat egina, Londresen bertan interpretatu zen lehendabiziko aldiz, 1871n. Orkestraren murrizketa soil bat baino haratago doa; halaber, Brahmsek be-rak berridatzi zuen bertsioa, editorearen eskariz, obraren hedapen handiagoa ziurtatzeko.
Programa espiritualtasun garaikideko abesbatzen adierazpen ezberdinekin hasten da: Xabier Sarasolaren “Ke orbelen meza”, 12 ahotsetara, espresuki Kea ahots taldeari eskainia, eragin klasiko eta inpresionista argiekin, Sisask edo Dusapinen lengoaia erradikalenetaraino, Aita Donostiaren Jesu mi dulcissime erromantikotik pasatuz.
Bigarren zatian, Ravel, Bello-Portu (bere mendeurrenaren urtean) eta Azurzaren obra profanoak. Takemitsu egile japoniarrarena, XX. mendeko garrantzitsuenetako bat, bere Vocalise, Afrikako musika herrikoia eta jazzaren akordeak biltzen dituena.

XABIER SARASOLA

“KE ORBELEN MEZA”tik:
(n. 1960) Missa Arboris Fumi Foliis *
(Hitzak: Mikel Sarriegi)

1. Gloria
2. Sanctus
3. Neguan orbela

PASCAL DUSAPIN (n. 1955)

Umbrae mortis

URMAS SISASK (n. 1960)

Oremus

AITA DONOSTIA (1886-1956)

O Jesu mi dulcissime

MAURICE RAVEL (1875-1937)

“Trois chansons”-etik:
1. Trois beaux oiseaux du Paradis
(Texto: Maurice Ravel)

TORU TAKEMITSU (1930-1996) De “Wind Horse” (1966):
Vocalise III

JAVIER BELLO-PORTU (1920-2004)

Chanson d’Amayur (1956)

Berceuse de Reparacea (1957)

Une vieille chanson d’amour (1944)

DAVID AZURZA (n. 1968)

Zirimiria

Suhar korua osatzen dugunok urte andana daramagu Tolosako Abesbatza Lehiaketara etortzen, bai entzule gisa edo abeslari moduan. Bertan, mundu osotik etorritako koruak entzun ahal izan ditugu, planetako baz-ter guztietako musikaz gozatu ahal izan dugu, proposamen berezi eta bitxiak deskubritu ditugu… eta horrek izugarri aberastu gaitu. Era berean, hemen izan diren koruetako abeslariek, gure herria, gure musika eta gure ohiturak ezagutu dituzte, eta Euskal Herriaren zatitxo bat eraman dute bueltan beren herrialdeetara.
Hori da “Tolosa”k duen altxor berezienetako bat: mundu osotik gurera dakarten kultur ondarea, eta gure etxetik beraienera daramatena. Eta hauxe da, hain zuzen, gaur aurkezten dizuegun programaren ardatza. Lehen zatian, mundu osoko konpositoreen musika entzungo dugu, lehiaketan sarritan entzuten ditugun konpositoreen musika, atzerriko abesbatzek ekarri ohi digutena. Bigarren zatian, aldiz, gure etxeko konpo-sitoreek idatziriko obrak eskainiko dizkizuegu, lehiaketara datozen abesbatzek nahitaez abestu behar izaten dituzten horietakoak, eta ondoren, beraien errepertorioetan txertatu ohi dituztenak.
Aurtengoa, egoerak hala behartuta, “lehiaketa” guztiz ezohikoa izan da. Espero dezagun, datorren ur-tean berriz, egoerak ahalbidetuko digula koru-musika mundutik etxera gerturatzen, eta gure etxetik mun-dura zabaltzen.
LEHEN ZATIA:
LA PASTORELLA AL PRATO, D. 513, Franz Schubert (Austria, 1797 – 1828) DER
GONDELFAHRER, D. 809, Franz Schubert (Austria, 1797 – 1828)
QUATRE PETITES PRIERES DE SAINT FRANÇOIS D’ASSISE,
Francis Poulenc (Francia, 1889-1963)
I. Salut, dame Sainte
II. Tout puissant, très saint
III. Seigneur, je vous en prie
IV. O mes très chers frères
TRES COROS DE HOMBRES, (B.76), op. 43, Anton Dvorak (Chequia, 1841 – 1901)
• Sorrow (Zal)
• Miraculous Water (Divna voda)
• The Girl in the Grove (Devce v haji
UBI CARITAS, Ola Gjeilo (Noruega, 1978)
GONE HOME, Arr. John Wykoff (Estados Unidos, 1982)
BIGARREN ZATIA:
NUNC DIMITTIS, Albert Alcaraz (Valencia, 1978)
LO ETA TILILI ETA TALALA (del cancionero de Azkue), Javier Busto (Euskadi, 1949)
• Loa, loa txuntxurrun berde
• Tilili eta talala
XULUFRAIA (del cancionero de Azkue, Xabier Sarasola (Euskadi, 1960)
MUTIL TXALEKO GORRI (del cancionero de Azkue), Junkal Guerrero (Euskadi, 1968)
IZAR EDERRAK (del cancionero de Azkue), Josu Elberdin (Euskadi, 1976)
AHOBEROKERIAK ETA AMORIUA, Eva Ugalde (Euskadi, 1973)
Oso gutxi, edo, hobeto esanda, ia ezer ez dakigu, Bachen bizitzako lehen urteei buruz, eta are gutxiago nerabe bizitza gorabeheratsuan zehar izan zuen prestakuntzaz eta formakuntzaz.
Baina, iritsi zaizkigun apurren artean, Bachen biografo guztiak bat datozen zerbait dago, autodidakta izan zela, berak ikasleei errepikatzen zien bezala, miresten zituen musikarien partiturak kopiatuz konpo-satzen ikasi zuela: Johann Christoph Bach, Johann Pachelbel eta Dietrich Buxtehude musikari miresgarri horien artean zeuden.
Johann Christoph Bach osabaren partiturak kopiatu zituen, eta idatzi zuen “konpositore sakona, fami-liako adierazkorrena” zela. Johann Pachelbelen musika Johann Christoph anaiaren etxean ezagutu eta ko-piatu zuen -haren aitaorde eta familiako laguna zena-, eta 400 kilometro baino gehiago egin zituen oinez Dietrich Buxtehude ezagutzeko, haren musika erabakigarria izan zen bere bilakaeran.
Jarraian aurkezten den programak omenaldi txiki bat egin nahi die konpositore handi horiei -neurri handi batean, ezezagun handi horiei-, eragin zuzena izan baitzuten, askorentzat garai guztietako konpo-sitorerik handiena denaren garapenean.
JESU, MEINES LEBENS LEBEN, BuxWV 62,
Dietrich Buxtehude (Alemania, 1637-1707)
HERR, WENDE DICH UND SEI MIR GNADIG
Johann Christoph Bach (Alemania, 1642-1703)
WAS GOTT TUT, DAS IST WOHLGETAN, PWV 487
Johann Pachelbel (Alemania, 1653-1706)
CHRIST LAG IN TODESBANDEN, BWV 4
Johann Sebastian Bach (Alemania, 1685-1750)

Tomasak 40 urte baino gehiago daramatza bere hiriko azoka batean lanean, frutak, barazkiak, haragia eta arraina saltzen.

Merkatua bere etxea da, eta gainerako dendariak bere familia. Frantzisko, bere senar zena, aspaldi hil zen, eta haren argazki bat baino ez da geratzen orain, San Isidroko zelaian elkar ezagutu zuten egunaren oroitzapena.

Irratia asko gustatzen zaio, beti izaten du kopla edo txotisen bat irratian jarrita, horixe baita bere musikarik gogokoena.

Mariak ere laguntzen dio kaxak kargatzen eta Tomasari ahazten zaion guztia gogorarazten, oso despistatua baita eta beti egoten baita izarrei begira.

Azkenaldian, jakiak hasi zaizkio hizketan –hainbeste maitasun ematen diedanez, normala da nirekin hitz egin nahi izatea– dio Tomasak. Izan ere, orain arrainen elkarrizketa zentzugabeak entzuten ditu, patata kexu da merkeegi dagoelako eta udareak negar egiten du bakarrik sentitzen delako.

Tomasak bolada bat darama bere oinordeko perfektuaren bila. Gaztetako ametsa bete nahi du, zirku batean funanbulista gisa lan egin eta bost kontinenteetan zehar bidaiatzeko erabakia hartu du. Agian pertsona hori dirudien baino hurbilago dago, agian laster iritsiko da biltegian hainbeste urte daramatzan maleta hori ateratzeko eguna.

Eldarnio horren barruan gure txanda iritsi arte itxaron beharko dugu. Denok hartu al duzue zenbakia? Nor da azkena?

Zuzendaritza: Patricia Arroyo eta Vera González

Egilea: Patricia Arroyo eta Vera González

Aktorea: Patricia Arroyo eta Esther González

Teknika: Mahaia eta hagaxka

Gomendatutako Adina: Familiarra

Iraupena: 50’

Hizkuntza: Gazteleraz

Lekua: Zerkausia

Tomasak 40 urte baino gehiago daramatza bere hiriko azoka batean lanean, frutak, barazkiak, haragia eta arraina saltzen.

Merkatua bere etxea da, eta gainerako dendariak bere familia. Frantzisko, bere senar zena, aspaldi hil zen, eta haren argazki bat baino ez da geratzen orain, San Isidroko zelaian elkar ezagutu zuten egunaren oroitzapena.

Irratia asko gustatzen zaio, beti izaten du kopla edo txotisen bat irratian jarrita, horixe baita bere musikarik gogokoena.

Mariak ere laguntzen dio kaxak kargatzen eta Tomasari ahazten zaion guztia gogorarazten, oso despistatua baita eta beti egoten baita izarrei begira.

Azkenaldian, jakiak hasi zaizkio hizketan –hainbeste maitasun ematen diedanez, normala da nirekin hitz egin nahi izatea– dio Tomasak. Izan ere, orain arrainen elkarrizketa zentzugabeak entzuten ditu, patata kexu da merkeegi dagoelako eta udareak negar egiten du bakarrik sentitzen delako.

Tomasak bolada bat darama bere oinordeko perfektuaren bila. Gaztetako ametsa bete nahi du, zirku batean funanbulista gisa lan egin eta bost kontinenteetan zehar bidaiatzeko erabakia hartu du. Agian pertsona hori dirudien baino hurbilago dago, agian laster iritsiko da biltegian hainbeste urte daramatzan maleta hori ateratzeko eguna.

Eldarnio horren barruan gure txanda iritsi arte itxaron beharko dugu. Denok hartu al duzue zenbakia? Nor da azkena?

Zuzendaritza: Patricia Arroyo eta Vera González

Egilea: Patricia Arroyo eta Vera González

Aktorea: Patricia Arroyo eta Esther González

Teknika: Mahaia eta hagaxka

Gomendatutako Adina: Familiarra

Iraupena: 50’

Hizkuntza: Gazteleraz

Lekua: Zerkausia

Maruja baserritarra oilarrak kantatzean jaiki da. Lau makar kendu eta katu bat bezala garbitu da. Baserrian egun bat pasatuko dugu Marujarekin. Animalia guztiak esnatuko ditugu; biberoia lau txerritxori emango diegu; Doña Lobaren bizilaguna sendatuko dugu; bost otsori esker, hamabost dozena arrautza bilatuko ditugu; eta Miranda ardi zaharrarekin rock and roll bat dantzatuko dugu jarraian. Kikiriki!

Zuzendaritza: Ana Isabel Gallego eta Ángel Sánchez

Egilea: Ana Isabel Gallego eta Ángel Sánchez

Aktorea: Ana Isabel Gallego

Gomendatutako Adina: 3 urtetik aurrera

Iraupena: 35’

Hizkuntza: Gazteleraz

Lekua: TOPICeko  Anbiguan

Ahatetxoak bere abenturarik garrantzitsuenari ekitea erabaki du. Bizitza zail bezain alaia da berea, eta koadro infinitu batean margotuko da, non urtaroak, basoko animaliak eta paisaia zoragarriak agertuko baitira. Goza ezazu amaiera ezagun eta harrigarriraino eramango zaituen bidaia musikal honekin.

Zuzendaritza: Hans Christian Andersen, La Puntual-ek eginiko moldaketa

Egilea: Néstor Navarro

Aktorea: María Ballús

Teknika: Títeres de mesa

Gomendatutako Adina: 3 urtetik aurrera

Iraupena: 40’

Hizkuntza: Gazteleraz

Maruja baserritarra oilarrak kantatzean jaiki da. Lau makar kendu eta katu bat bezala garbitu da. Baserrian egun bat pasatuko dugu Marujarekin. Animalia guztiak esnatuko ditugu; biberoia lau txerritxori emango diegu; Doña Lobaren bizilaguna sendatuko dugu; bost otsori esker, hamabost dozena arrautza bilatuko ditugu; eta Miranda ardi zaharrarekin rock and roll bat dantzatuko dugu jarraian. Kikiriki!

Zuzendaritza: Ana Isabel Gallego eta Ángel Sánchez

Egilea: Ana Isabel Gallego eta Ángel Sánchez

Aktorea: Ana Isabel Gallego

Gomendatutako Adina: 3 urtetik aurrera

Iraupena: 35’

Hizkuntza: Gazteleraz

Lekua: TOPICeko  Anbiguan

Euskara
X